W 1993 roku z inicjatywy Pani Jadwigi Krach-Karczmarczyk powstało Koło byłych Żołnierzy 42 Pułku Piechoty i ich Rodzin, którego do swoich ostatnich dni była przewodniczącą.
Zadaniem Koła jest zachowanie i kultywowanie pamięci o waleczności pułku w obu wojnach światowych i w wojnie 1920 roku, a także o zasługach dla społeczności miasta Białegostoku w okresie międzywojennym.
Pani Jadwiga Krach-Karczmarczyk była inicjatorką wielu przedsięwzięć w tym zakresie: między innymi:
– odbudowy zniszczonego w 1939 roku przez władze sowieckie pomnika poświęconego pamięci Żołnierzy poległych w wojnie 1920 r.
– wykonania repliki sztandaru 42 Pułku Piechoty
– nadania publicznemu Gimnazjum nr 2 w Białymstoku imienia Żołnierzy 42 Pułku Piechoty
– wydania przy współpracy z Ośrodkiem Badań Historii Wojskowości Muzeum Wojska w Białymstoku „Księgi Pamiątkowej 42 Pułku Piechoty”
– nadania jednej z ulic naszego miasta w dzielnicy Wygoda – imienia 42 Pułku Piechoty.
Inicjatywy pierwszej przewodniczącej Koła Pani Jadwigi Krach-Karczmarczyk zakończyły się sukcesami:
1. BUDOWA POMNIKA:
19 grudnia 1995 roku Rada Miejska Białegostoku uchwałą XXXIX/200/95 podjęła decyzję o odbudowie pomnika w jego pierwotnym kształcie i miejscu usytuowania w Parku 3 Maja.
6 lutego 1996 roku zawiązano Komitet Odbudowy Pomnika Oficerów i Żołnierzy 42 Pułku Piechoty w Białymstoku im. Gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, w skład którego weszli najznamienitsi przedstawiciele społeczności kombatanckich oraz miejskich i samorządowych. W skład zarządu weszli Krzysztof Jurgiel – Przewodniczący Komitetu, Zbigniew Łopianecki – skarbnik i Ryszard Tur – członek Komitetu.
Rozpoczęto prace przygotowawcze pod ponowne ustawianie pomnika w parku 3 Maja. W tym celu zasypano fontannę i przygotowano miejsce pod pomnik. Wykonawcami „nowego” pomnika zostali dwaj białostoccy rzeźbiarze Krzysztof Gąsowski i Krzysztof Jakubowski. Rekonstrukcja przedwojennego pomnika została wykonana na podstawie drewnianej rzeźby przedstawiającej cokół pomnika znajdującej się w zbiorach Muzeum Wojska w Białymstoku oraz zachowanych przedwojennych fotografiach i pocztówkach z wizerunkiem monumentu.
30 listopada 1996 roku, w 66. rocznicę odsłonięcia pomnika w Parku 3 Maja, odbyło się wmurowanie aktu erekcyjnego pod replikę przedwojennego pomnika.
Akt erekcyjny następującej treści:
„AKT EREKCYJNY POMNIKA Oficerów i Żołnierzy 42 Pułku Piechoty Im. Jana Henryka Dąbrowskiego„
Ufundowanego przez społeczeństwo miasta Białegostoku. Pomnik zaprojektowany przez braci Jakuba i Kazimierza Juszczyków został odsłonięty 30 listopada 1930 roku, nie przetrwał wojny i został rozebrany w pierwszych dniach sowieckiej okupacji.
Z inicjatywy Koła Byłych Żołnierzy i ich Rodzin 42 Pułku Piechoty 18 grudnia 1995 r. Rada Miejska w Białymstoku Uchwałą XXIX/200/95 podjęła decyzję o jego odbudowie w pierwotnym miejscu i kształcie. Pracami Komitetu Odbudowy Pomnika kierował Prezydent Miasta Białegostoku Krzysztof Jurgiel. Odtworzenia pomnika dokonali Krzysztof Gąsowski i Krzysztof Jakubowski.
Niniejszy akt erekcyjny wraz z Aktem Organizacyjnym Komitetu Odbudowy zostaje wmurowany w dniu 30 listopada 1996 roku, kiedy to Arcybiskupem Metropolitą Białostockim był Stanisław Szymecki, Wojewodą Białostockim był Andrzej Gajewski, Przewodniczącym Rady Miejskiej Białegostoku był Jan Chojnowski, a prezydentem Miasta był Krzysztof Jurgiel.
Odsłonięcie odtwarzanego pomnika nastąpi w dniu 3 maja 1997 roku.
Przewodniczący Komitetu Odbudowy Pomnika 42 Pułku Piechoty
Krzysztof Jurgiel
Prezydent Miasta Białystok
Białystok, 30 listopada 1996 r.
Wmurowali w podstawę pomnika m.in. prezydent miasta Krzysztof Jurgiel, arcybiskup Stanisław Szymecki, przewodniczący Rady Miejskiej Jan Chojnowski, poseł Adam Dobroński, wiceprezydenci miasta, prawosławny kapelan 18 Brygady Zmechanizowanej Aleksy Wojciuk.
Uroczyste odsłonięcie nastąpiło 3 maja 1997 roku. Aktu odsłonięcia pomnika dokonali prezydent miasta Krzysztof Jurgiel oraz liczący wówczas 93 lata Mieczysław Mieczkowski, żołnierz 42 Pułku Piechoty w latach 1923 – 1939.
Pomnik został wiernie odtworzony przez artystów, inne są tylko napisy znajdujące się na cokole. Z przodu znajduje się wyryty w piaskowcu napis „Oficerom i żołnierzom 42 Pułku Piechoty poległym w wojnie polsko-bolszewickiej 1920”, poniżej werset z Apokalipsy św. Jana „Błogosławieni, którzy umierają w Panu”. Z tylnej strony pomnika znajduje się mosiężna tabliczka z informacją „Pomnik 1930 roku zniszczony w czasie sowieckiej okupacji. Odbudowany 3 maja 1997 r. uchwałą Rady Miejskiej Białegostoku”.
Tak więc po wielu latach zapomnienia, pomnik ku czci 42. Pułku Piechoty ponownie na stałe wpisał się w parkowy krajobraz Zwierzyńca, stanął w miejscu, gdzie często na niedzielne spacery przychodzą białostoczanie.
Pomnik przypomina o dzielnym białostockim pułku, który walczył o niepodległość naszej ojczyzny, o żołnierzach, którzy na stałe wpisali się w historię miasta położonego nad rzeką Białą.
2. Wykonanie repliki sztandaru 42 Pułku Piechoty
21 sierpnia 1921 roku w Białymstoku marszałek Polski Józef Piłsudski wręczył pułkowi chorągiew, ufundowaną przez społeczeństwo Białegostoku. Stało się to możliwe dzięki staraniom prezesa Rady Miejskiej Feliksa Filipowicza i prezydenta miasta Bolesława Szymańskiego. Wybór daty uroczystości nawiązywał do walk żołnierzy 42 PP. pod Mławą i wyzwolenia z rąk bolszewickich Białegostoku. Uroczystość wręczenia sztandaru połączono z nadaniem honorowego obywatelstwa miasta Józefowi Piłsudskiemu. Mszę świętą celebrował biskup wileński Jerzy Matulewicz, a poświęcenia sztandaru dokonał ks. dziekan ppłk Jaworski. Gwoździe w drzewce sztandaru wbijali między innymi: bp Matulewicz, marszałek Józef Piłsudski, dowódca 42 pp. ppłk Jan Tabaczyński, wojewoda białostocki Paweł Popielawski, gen. Władysław Frankowski, gen. Aleksander Pajewski, prezes Filipowicz, prezydent Szymański. Matkami chrzestnymi sztandaru były: żona prezydenta miasta Maria Szymańska, prezes Koła Polek Antonina Żołątkowska oraz sekretarz Rady Miejskiej Jadwiga Klimkiewicz. Sztandar pułku był już sztandarem przepisowym. Widniały na nim daty zajęcia Mławy i wypędzenia Niemców z Białegostoku oraz herb miasta. W 1939 roku uzupełniono emblematy i napisy na lewej stronie płachty sztandaru. Uzupełnienia na lewej stronie płata sztandaru zatwierdzone zostały w Dzienniku Rozkazów MSWojsk. nr 2 z 1939, poz. 20.
Opis sztandaru:
Sztandar wykonano zgodnie z przepisami zawartymi w Dzienniku Ustaw.
Wymiary 100 x 97 cm.
Na stronie głównej czerwony krzyż kawalerski. Pola między ramionami krzyża białe. Pośrodku haftowany srebrną nicią orzeł w koronie w otoku wieńca laurowego. Na każdej białej części płata w otokach wieńca laurowego cyfra 42.
Na odwrotnej stronie taki sam czerwony krzyż kawalerski.
Pola między ramionami krzyża białe. Po środku w srebrnym wieńcu laurowym haftowany srebrną nicią napis HONOR/I/OJCZYZNA. W górnym lewym rogu wyhaftowany na tarczy napis Białystok. W prawym górnym rogu wyhaftowany na tarczy napis 21 VIII/1920. W lewym dolnym rogu wyhaftowany na tarczy napis 19. II./1919. W prawym dolnym rogu wyhaftowany na tarczy herb dzielony w pas.
Tło herbu czerwone. Na polu górnym orzeł biały, na dolnym żubr. Mógł to być herb Białegostoku ustalony przez fundatorów lub wykonawców sztandaru. W 1921 roku Białystok nie posiadał oficjalnie ustanowionego herbu. Ten znajdujący się na płacie sztandaru nawiązuje do herbu z 1845 roku wprowadzonego przez cara Mikołaja I. Według tego rozporządzenia herb powiatu białostockiego jak i samego Białegostoku jako miasta powiatowego przedstawiał na górnym polu żubra jako herb guberni grodzieńskiej, a na dolnym orła w koronie. Na sztandarze dokonano zamiany miejsc orła i żubra najprawdopodobniej w celu podkreślenia polskości Białegostoku, a być może i ukazania większego znaczenia miasta niż odgrywało wówczas Grodno.
Płat chorągwi z trzech stron obszyty został złotą frędzlą długości 5 cm. Do czwartego boku wszyto białą skórzaną tuleję jako mocowanie do drzewca.
Głowicę chorągwi wykonano ze srebra, którą stanowi orzeł w koronie zrywający się do lotu umieszczony na prostokątnej puszce. Z przodu puszki cyfra 42. Bez szarfy pod głowicą.
Drzewce drewniane jednoczęściowe bez metalowego okucia u dołu.
Tak wyglądała chorągiew (sztandar) 42 pułku piechoty do 1939 roku, kiedy to w uznaniu zasług wojennych jednostki wyrażono zgodę na umieszczenie na płacie sztandaru miejsc i dat bitew pułku. Rozporządzenie w tej sprawie ukazało się w Dzienniku Rozkazów Ministerstwa Spraw Wojskowych Nr 2 z dnia 23 lutego 1939 pod nazwą: Emblematy i napisy na odwrotnej stronie płatu sztandaru 42 p.p.
Treść tego rozporządzenia brzmi:
Dotychczasowy wzór głównej strony płatu sztandaru 42 pułku piechoty im. generała Jana Henryka Dąbrowskiego (sztandaru nadanego temu pułkowi w dniu 21.VIII.1921 r. przez Naczelnika Państwa, Pierwszego Marszałka Polski Józefa Piłsudskiego) polecam uzupełnić następującymi emblematami i napisami:
- w prawym górnym rogu na tarczy – wizerunek Matki Boskiej Ostrobramskiej,
- w lewym górnym rogu na tarczy – godło m. Białegostoku,
- w prawym dolnym rogu na tarczy – godło m. Krzemieńca,
- w lewym dolnym rogu na tarczy – wojenna odznaka pamiątkowa 18 dyw. Piech.
- na górnym ramieniu krzyża kawalerskiego – napis: „Krzemieniec 12.VII.1920”
- na dolnym ramieniu krzyża kawalerskiego – napis: „Dubienka 11.IX.1920”
- na lewym ramieniu krzyża kawalerskiego – napis: „Struga 18.III.1920”
- na prawym ramieniu krzyża kawalerskiego – napis: „Mława 21.VIII.1920”.
Na wstędze sztandarowej napis: „Marsz Marsz Dąbrowski z Ziemi Włoskiej do Polski”.
Zmiany zostały wprowadzone z pewnymi rozszerzeniami nie ujętymi w rozporządzeniu.
Zmieniono dodatkowo wizerunek orła z wzoru 1919 na 1927. Na tulei grotu umieszczono, wykonany ze srebra, monogram pułku: nałożone na siebie litery JHD. Miejsca bitew i ich daty wyszyto srebrną, a nie złotą nicią, każdy w dwóch rzędach. Po nazwami pól bitewnych umieszczono daty tych bitew. Szarfa sztandaru została wykonana zgodnie z przepisami w barwach narodowych, związana w kokardę i umieszczona pod głowicą. Napis wykonano złotą nicią. Na jednym końcu pośrodku napis: MARSZ MARSZ DĄBROWSKI, a na drugim: Z ZIEMI WŁOSKIEJ DO POLSKI. Herb Białegostoku na sztandarze przedstawiał gryfa stojącego na tylnych łapach, a przed nim nakładające się na siebie litery JKB, a nad tym otwarta korona. Był to przedrozbiorowy herb od czasów Jana Klemensa Branickiego.
Przerobiono również drzewce. Zostały podzielone na dwie części. Długość całkowita drzewca to 240 cm. Części połączono za pomocą metalowego rozkręcanego okucia o długości 21 cm i dodano okucie dolne o długości 7 cm.
W kampanii wrześniowej 1939 roku pułk walczył w składzie Samodzielnej Grupy Operacyjnej „Narew”. Ostatnim bojem zwartego dużego pododdziału 42 pułku piechoty była obrona Białegostoku w dniach 14-15 września. Sztandar 42 pułku piechoty został przez Niemców odnaleziony i umieszczony na wystawie trofeów wojennych w holu głównym Zeughausu (Zbrojowni) w Berlinie.
Gdzie umieszczono również 9 innych polskich sztandarów, a żaden z nich nie został zdobyty w boju, czym chwalili się Niemcy. Jak Niemcy weszli w posiadanie sztandaru 42 Pułku Piechoty nadal pozostaje tajemnicą.
Po wojnie w 1967 roku Muzeum Historii Niemiec mieszczące się w tym samym budynku, co przedwojenny Zeughaus, wówczas w części Berlina należącej do NRD, przekazało Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie dwa sztandary: 66 Kaszubskiego Pułku Piechoty im. Marszałka Józefa Piłsudskiego i 2 Pułku Szwoleżerów Rokitniańskich.
W październiku 1970 gościł w Berlinie ówczesny wicedyrektor Muzeum Wojska Polskiego Aleksander Czerwiński. W czasie zwiedzania magazynu mundurów w Muzeum Historii Niemiec zauważył w pękniętym pokrowcu głowicę polskiego sztandaru. Jak się okazało, był to sztandar 7 Pułku Strzelców Wielkopolskich. Było tam również 7 innych polskich sztandarów. Zostały one zwrócone Polsce w czerwcu 1971 roku i trafiły do zbiorów Muzeum Wojska Polskiego.
Sztandar 42 p.p. powrócił do kraju zdekompletowany. Brakowało głowicy (pozostała sama tuleja), szarfy i prawie wszystkich gwoździ pamiątkowych. Pozostał tylko jeden złoty gwóźdź z napisem Naczelnik Państwa Józef Piłsudski 1921 VIII 21. Na drzewcu przybity był metalowy numer muzeum berlińskiego G.51.04.84. W Muzeum Wojska Polskiego występuje pod sygnaturą 38363*. Braki nie zostały uzupełnione. Obecnie umieszczony jest na sali wystawowej w MWP.
Staraniem Koła Byłych Żołnierzy 42 Pułku Piechoty im. Gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i ich Rodzin wykonana została replika. Członkowie Koła sfinansowali wykonanie kopii według opisu oryginału. Obecnie kopia sztandaru znajduje się w Muzeum Wojska i jest udostępniana przedstawicielom Koła podczas uroczystości, szczególnie w Dniu Święta Pułkowego, aby podnieść uroczysty charakter tego święta. Koło Rodzin i Przyjaciół Żołnierzy 42 Pułku Piechoty wystawia poczet sztandarowy.
3. Nadanie publicznemu Gimnazjum nr 2 w Białymstoku imienia Żołnierzy 42 Pułku Piechoty
Publiczne Gimnazjum nr 2 mieści się przy ul. Legionowej 7 w Białymstoku. Powstało ono w roku szkolnym 1999/2000 na bazie Szkoły Podstawowej Nr 9. Do nowej placówki przyjęto absolwentów kilku białostockich szkół podstawowych. Utworzono wówczas czternaście pierwszych klas z 393 uczniami.
W 2000 r. gimnazjum nadano imię 42. Pułku Piechoty. Pomysł nadania szkole tego imienia podsunęli członkowie Koła Byłych Żołnierzy 42. Pułku Piechoty i Ich Rodzin. Obecnie jest to ponownie Szkoła Podstawowa nr 9.
4. Wydanie przy współpracy z Ośrodkiem Badań Historii Wojskowości Muzeum Wojska w Białymstoku „Księgi Pamiątkowej 42 Pułku Piechoty”
W 2000 roku pod redakcją pana Krzysztofa Filipowa we współpracy z Kołem Byłych Żołnierzy 42 Pułku Piechoty im. Gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Ich Rodzin powstała monografia „Księgi Pamiątkowej 42 Pułku Piechoty”.
Księga zawiera opis powstania Pomnika ku czci żołnierzy 42 Pułku Piechoty im. Jana Henryka Dąbrowskiego poległych w wojnie polsko-bolszewickiej 1920 roku wraz z historią powstania pułku, wspomnienie o Wacławie Malinowskim, dowódcy 42 Pułku Piechoty, kawalerze Krzyża Virtuti Militari.
Ujęte są również w Księdze biogramy kadry oficerskiej i podoficerskiej 42 PP, służącej w pułku przez okres istnienia jednostki. Wyjątkowo dramatycznie czyta się ankiety wojenne oficerów i podoficerów uczestniczących w wojnie obronnej 1939 roku.
5. Nadanie jednej z ulic naszego miasta w dzielnicy Wygoda – imienia 42 Pułku Piechoty.
Uchwałę w tej sprawie radni podjęli w lutym 2013 roku na wniosek Koła Byłych Żołnierzy 42 Pułku Piechoty im. Gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Ich Rodzin. Weszła w życie w kwietniu 2014 roku. Najważniejszej drodze na osiedlu Wygoda już patronuje 42. Pułk Piechoty. Zmianę nazwy uzasadniano tym, że budowane przedłużenie ul. Andersa w stronę Szosy Baranowickiej zajmie początek dotychczasowej ul. 27 Lipca, więc na pozostałym jej odcinku i tak konieczna byłaby zmiana numeracji budynków. Fakt upamiętniania w Białymstoku daty 27 lipca źle się wpisał w historię miasta; tego dnia, w 1944 r., do miasta weszła Armia Czerwona.
Pani Jadwiga Krach-Karczmarczyk, Przewodnicząca Koła Byłych Żołnierzy 42 PP im. Gen. Jana Henryka Dąbrowskiego i Ich Rodzin, odeszła na wieczną wartę w 2011 roku w wieku 88 lat.
Pałeczkę przejął nowy przewodniczący, pan Jerzy Kloza. Ojciec pana Jerzego, plutonowy Edward Kloza, grał w orkiestrze pułkowej oraz należał do wojskowego klubu sportowego, który dał początek Jagiellonii.
Przez ponad 20 lat pan Jerzy aktywnie działał na rzecz upamiętnienia żołnierzy i tradycji 42 P. P. w Białymstoku. Bardzo aktywnie współpracował z dowództwem 18 Białostockiego Pułku Rozpoznawczego, Wojewódzkim Sztabem Wojskowym, Dyrekcją Muzeum Wojska Polskiego, licznymi organizacjami kombatanckimi, młodzieżą szkolną oraz zrzeszoną w Klubie Sportowym „Jagiellonia”, która przejęła nazwę Pułku „Dzieci Białostockich”.
Zorganizował również spotkania historyczne z udziałem żołnierzy, m.in. z panem Bartoszem Zakrzewskim, autorem książki „18 Dywizja Piechoty Wojska Polskiego W Wojnie Polsko-Sowieckiej 1919-1921”, do której należał 42 P. P.
Aktywnie uczestniczył wraz z innymi przedstawicielami Koła Rodzin oraz z klubem kibiców Jagiellonii przy powstaniu pomnika upamiętniającego powstanie klubu sportowego Jagiellonia Białystok.
6. Pomnik odsłonięto 29 maja 2022 roku na terenie Stadionu Miejskiego w Białymstoku przy ulicy Słonecznej.
W uroczystości wzięli udział, w imieniu prezydenta Białegostoku Tadeusza Truskolaskiego, jego zastępca Rafał Rudnicki oraz przewodniczący Rady Miasta Łukasz Prokorym, przedstawiciele Koła Rodzin i przyjaciół wraz z pocztem sztandarowym oraz licznie zebrani kibice klubu oraz mieszkańcy Białegostoku.
Rzeźba przedstawia dwie postacie: piłkarza i żołnierza. Są to Julian Buchcik (piłkarz, współzałożyciel Białostockiego Klubu Sportowego Jagiellonia oraz trener i kierownik drużyny, kapitan administracji Wojska Polskiego, kawaler Krzyża Zasługi, ofiara zbrodni katyńskiej) i Antoni Komendo-Borowski (białostoczanin, zawodnik Jagiellonii i Pogoni Lwów, reprezentant drużyny narodowej, uczestnik kampanii wrześniowej i walk pod Monte Cassino). Jedna z postaci prezentuje historyczny strój sportowy, zaś druga – mundur galowy 42. Pułku Piechoty. Na podstawie pomnika jest napis: WKS 42 PP – Jagiellonia 1920-2020. Postument upamiętnia historię klubu.
W 1920 roku żołnierze 42. Pułku Piechoty im. gen. Jana Henryka Dąbrowskiego powołali do życia Klub Sportowy Batalionu Zapasowego 42. Pułku Piechoty, dając początek Jagiellonii. 30 maja 1920 roku zespół rozegrał swój pierwszy mecz, rozpoczynając dzieje klubu, który dzisiaj jednoczy tysiące kibiców.